Getijdenboek in het Nederlands van Agnies Willemsdr.

Geschreven en verlucht in Haarlem, in of na 1470

Miniaturen: Meester van de Haarlemse Bijbel

Rond het midden van de 15e eeuw komt, naast Utrecht en Delft, ook Haarlem op als centrum van boekproductie. De eerste belangrijke verluchter is de Meester van de Haarlemse Bijbel, zo genoemd naar de driedelige Latijnse Bijbel die in Haarlem wordt bewaard en afkomstig is van de Commanderie van Sint Jan in die stad. Van deze schilder zijn rond vijfentwintig handschriften bekend uit de jaren 1445 tot 1475, zowel getijdenboeken als liturgische werken. Dit getijdenboek is een mooi voorbeeld van zijn verluchtingswijze, die gekenmerkt wordt door een lineaire stijl met heldere, levendige kleuren. Kenmerkend voor Haarlem is ook de versiering in de marges die bestaat uit een soort ‘takkenbossen’ – twijgen met zijtakken – aangevuld met kleurige acanthusbladeren. In de ranken zijn allerlei figuren, vogels, beesten en bloemen ondergebracht. Op de tekstbladzijden bevindt zich zogenaamd ‘fonteinen’-penwerk, dat eveneens in Haarlem wordt gelokaliseerd. Zeer bijzonder is de aanwezigheid van een drietal memorieaantekeningen, die het mogelijk maken vast te stellen dat Agnies Willemsdr. de bestelster van het handschrift was. Zij herdenkt de overlijdensdata van haar vader en moeder uit 1470 en 1450, en van haar man, de in 1464 gestorven Gilles Gerritsz. Berwouts. Haar schoonvader, Gerrit Berwoutsz, was schepen te Haarlem en voogd van het Katrijneklooster, waar twee van haar schoonzusjes als non waren ingetreden. Een ander schoonzusje bezat een sterk gelijkend getijdenboek, dat thans in Leiden (UB, Ms. Ltk 1985) bewaard wordt, en waarin eveneens een aantal memorieaantekeningen van familieleden voorkomen.

Beschrijving:

Perkament, 186 folia, 185x145 (89x65) mm, 20 regels, littera textualis, Nederlands

Katernopbouw: katernen merendeels van acht bladen, met miniaturen op ingevoegde losse bladen: i6 (f. 6), ii6+1 (f. 13; f. 13v miniatuur), iii-vi8 (f. 45), vii8+1 (f. 54; f. 48v miniatuur), viii8 (f. 62), ix8+1 (f. 71; f. 69v miniatuur), x-xiv8 (f. 111), xv8+1 (f. 120; f. 113v miniatuur), xvi8 (f. 128), xvii6 (f. 134), xviii8+1-1 (f. 142, mist eerste blad, vóór f. 135, onbeschreven, maar met rubriek van de Boetpsalmen; f. 135v miniatuur), xix8 (f. 150), xx4 (f. 154), xxi-xxiv8 (f. 186)

Boekband:16de-eeuwse bruin leer, blind gestempeld, gerestaureerd door K. Keus, met toevoeging van twee nieuwe perkamenten schutbladen voor en achter

Inhoud:

Verluchting:

- bij het begin van de hoofdteksten: 5 bladgrote miniaturen (2 ontbreken), met randversiering rondom;

- tegenover de miniaturen aan het begin van de tekst: 4 gehistorieerde initialen van 10 regels hoog en 3 geschilderde initialen op gouden veld van 9-10 regels hoog (ff. 49r, 91r, 114r), alle met randversiering aan drie zijden; 5 voorstellingen in de marge;

- bij de gebedsuren: geschilderde initialen op gouden veld van 4 regels hoog met randversiering in blokjes in boven en ondermarge verbonden door een staaf, of met een ‘takkenbos’ aan een zijde

Alle randversiering in ‘Haarlemse-acanthus-en-takkenbossen’

- bij kleinere onderdelen op vrijwel alle bladzijden penwerk initialen in rood en blauw van 2 regels hoog met penwerk versiering in Noord-Hollandse ‘fonteinen’-stijl

- in de tekst initialen in rood en blauw van 1 regel hoog

Voorstellingen:

Herkomst:

Gemaakt voor Agnies Willemsdr., vrouw van Gillis Gerritsz. Berwoutsz. (gest. 1464) en dochter van Gillis Willemsz. (gest. 1470) en zijn vrouw Katrijn (gest. 1450), zoals blijkt uit de volgende memorieaantekeningen op f. 154v van de hand van de kopiist:

‘Int iaer ons heren m.cccc.lxiiii [iiii toegevoegd] op sinte lourens dach sterf gelijs gerijts soen mijn lieve man.’

‘Int iaer ons heren m.cccc.lxx. sterf gelijs willems soen mijn lieve vader des sonnedaghes na sinte franciscus dach.’

‘Int iaer ons heren m.cccc ende l op sinte gancolfs dach sterf katrijn gelijs willems soens wijf mijn lieve moeder bidt voer alle hoer sielen.’

In 1989 aangekocht van Antiquariat Heribert Tenschert te Rotthalmünster.
Voor een mogelijke afbeelding van de eerste eigenaresse Agnies Willemsdr., zie ook:
www.rijksmuseum.nl/collectie

Literatuur:

• E. König, Leuchtendes Mittelalter II, Katalog XXV, Antiquariat Heribert Tenschert, Rotthalmünster 1989, nr. 29, 6 kleurenpl.

• Truus van Bueren m.m.v. W.C.M. Wüstefeld, Leven na de dood. Gedenken in de late Middeleeuwen. Tentoonstellingscatalogus Utrecht, Museum Catharijneconvent, 1999-2000. Turnhout 1999, nr. 68, afb.

• Website: Medieval Manuscripts in Dutch Collections (MMDC) 2007, 1 afb.

• H. Wüstefeld en A. Korteweg, Sleutel tot licht. Tentoonstellingscatalogus Amsterdam, Bibliotheca Philosophica Hermetica (Ritman Library), 2009. Amsterdam 2009, nr. 4

• W.C.W. Wüstefeld en A.S. Korteweg, Sleutel tot licht. Getijdenboeken in de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Tentoonstellingscatalogus Amsterdam, Bibliotheca Philosophica Hermetica (Ritman Library), 2009. Amsterdam 2009, nr. 4

De vermelding: Mulder met een G-nummer achter een deel van de gebeden verwijst naar het overzicht van gebeden in: J. Deschamps (†) en H. Mulder, Inventaris van de Middelnederlandse handschriften van de Koninklijke Bibliotheek van België (voorlopige uitgave). Elfde Aflevering. Brussel 2009, 79-133: Gebeden (lijst)