Gebeden- en Getijdenboek in het Nederlands van Alijd van Kijfhoek van Arckel

Geschreven en verlucht in Zuid-Holland, ca. 1485

Miniaturen: Meester van Herman Droem

Getijden- en gebedenboeken waarvan de besteller bekend is, zijn onder diegene die uit de Noordelijke Nederlanden bewaard zijn gebleven, betrekkelijk zeldzaam. Dat er vier van dergelijke boeken uit een familie nog bestaan, is dan ook heel bijzonder en zeker zo bijzonder is dat twee daarvan zich thans in dezelfde collectie bevinden. Voorin dit handschrift is een miniatuur van de H. Anna-te-Drieën geplakt, in de rand waarvan zich het alliantiewapen Assendelft en Kijfhoek bevindt. Dit was het wapen van Alijd van Kijfhoek, die in 1476 op zesjarige leeftijd met Johan van Assendelft werd verloofd. Nadat deze echter aan het begin van de jaren tachtig was gestorven, trouwde zij in 1485 met diens jongere broer Claas. De Assendelfts woonden in Den Haag en hadden ook een kasteel bij Heemskerk. Mogelijk werd het gebedenboek ter gelegenheid van het huwelijk in opdracht gegeven. Het werd verlucht door de Meester van Herman Droem, een naam die hij ontleent aan een Bijbel die de Utrechtse Domkanunnik van dien naam liet vervaardigen. Die naam is echter niet erg gelukkig gekozen, aangezien de schilder in die Bijbel geen miniaturen heeft geschilderd, maar alleen randen. Die randversiering, die naar een tussen de acanthusbladeren uitstekende vruchtkolf met ‘geschilderde aubergine’-stijl wordt aangeduid, was een regionale stijl die door verschillende verluchters werd gebruikt. De verluchter die de miniaturen en de randversiering van het Gebedenboek van Alijd van Kijfhoek aanbracht, was niet dezelfde als die van de Bijbel. Wel was hij betrokken bij de decoratie van het prestigieuze brevier dat vervaardigd werd voor het schoonzusje van Alijd, Beatrijs van Assendelft, mogelijk voor haar intrede in het Zijlklooster in Haarlem. Behalve een Leven van Christus dat eveneens aan Beatrijs toebehoorde, is ook nog het getijdenboek van Alijds schoonmoeder, Beatrijs van Dongen van Dalem bewaard gebleven (zie nr. 12, BPH 158).

Beschrijving:

Perkament, i+191+iii folia (schutbladen voorin genummerd A, achterin B, C, D), 165x115 (90x60) mm, 19 regels, littera textualis, Nederlands

Katernopbouw: katernen merendeels van acht bladen, met bladgrote miniaturen op ingevoegde losse bladen: 18 (f. 8), 24 (f. 12), iii8+1 (f. 21; f. 13v miniatuur), iv8 (f. 29), v10 (f. 39), vi8+1 (f. 48; f. 40v miniatuur), vii-ix8 (f. 72), x10 (f. 82), xi-xvi8 (f. 130), xvii8+1 (f. 139; f. 131v miniatuur), xviii-xxiii8 (f. 187), xxiv4 (f. 191)

Op meerdere folia sporen van ingenaaide pelgrimstekens; bij miniatuur op f. 40 meerdere naaisporen

Boekband: eigentijdse bruin leer over houten platten, blind gestempeld, met 17de-eeuwse zilveren sloten

Inhoud:

Verluchting:

- bij vier hoofdteksten: 3 bladgrote miniaturen (110/115x60/65 mm; 1 verloren), met decoratie aan 3/4 zijden;

- tegenover de miniaturen aan het begin van de tekst: 4 geschilderde initialen op gouden velden van 11 regels hoog met randversiering aan vier zijden (ff. 14r, 41r, 83r, 132r)

Alle randversiering in Zuid-Hollandse stijl (“geschilderde aubergine”)

- bij twee hoofdteksten: penwerkinitialen van 9-10 regels hoog met penwerkversiering aan 4 zijden (ff. 100v, 107r);

- bij een aantal gebeden penwerkinitialen van 5-6 regels hoog met penwerkversiering in de marge;

- bij de gebedsuren: penwerkinitialen van 4 regels hoog met penwerkversiering in de marge

Al het penwerk in Zuid-Hollandse stijl (“Casatanense aubergine”)

- bij kleinere tekstonderdelen rode en blauwe initialen van 2 regels hoog;

- in de tekst rode en blauwe initialen van 1 regel hoog

Toegevoegd: bladgrote miniatuur (97x62 mm) uit begin 16de eeuw, met randversiering, wsch. afkomstig uit ander, kleiner getijdenboek, geplakt op schutblad voorin (f. Av).

Voorstellingen:

Herkomst:

Waarschijnlijk gemaakt voor Alijd van Kijfhoek van Arckel (1470-1530), gehuwd met Nicolaas van Assendelft (miniatuur met wapen gedeeld Assendelft-Kijfhoek geplakt op schutblad voorin, f. Av); blijkens aantekeningen achterin waarschijnlijk tot begin 19de eeuw in familiebezit, eerst van de Assendelfts, daarna van de Van der Lelys, ff. Bv-Cr); Marco Phelps, Engeland; geveild in 1929 bij Sotheby’s te Londen (11-14 november 1929). Geveild in 1984 bij Hartung & Karl te München (6-10 november 1984, lot 620). In 1991 aangekocht van Antiquariat Heribert Tenschert te Rotthalmünster

Literatuur:

• Catalogus Hartung & Karl, Munchen, 6-10 november 1984, nr. 620

• J.H. Marrow, inleiding; H.L.M. Defoer, A.S. Korteweg en W.C.M. Wüstefeld, The Golden Age of Dutch manuscript painting. Tentoonstellingscatalogus Utrecht, Museum Het Catharijneconvent en New York, The Pierpont Morgan Library, 1989-1990. Stuttgart 1989/New York 1990, 274

• Catena Aurea, Katalog XVI, Antiquariat Heribert Tenschert, Rotthalmünster 1989, nr. 13

• W.C.M. Wüstefeld, ‘Delftse handschriftenproduktie en de boeken van de familie Van Assendelft’, in: Delfia Batava, Jaarboek 1992, 9-42, sec. 22, 24, afb. 5, 6

• A.S. Korteweg (red.), Kriezels, aubergines en takkenbossen. Randversiering in Noordnederlandse handschriften uit de vijftiende eeuw. Tentoonstellingscatalogus Den Haag, Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum / Museum van het Boek, 1992–1993. Zutphen 1992, nr. 49, afb.

• I. Dickmann, ‘Brevier des Beatrijs van Assendelft’, in: R. Budde & R. Krischel (red.), Genie ohne Name Der Meister des Bartholomäus-Altars. Tentoonstellingscatalogus Keulen, Wallraf-Richartz-Museum, 2001. Köln, 2001, 368, en n. 2

• Website: Medieval Manuscripts in Dutch Collections (MMDC) 2007, 1 afb.

• W.C.W. Wüstefeld en A.S. Korteweg, Sleutel tot licht. Getijdenboeken in de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Tentoonstellingscatalogus Amsterdam, Bibliotheca Philosophica Hermetica (Ritman Library), 2009. Amsterdam 2009, nr. 13

De vermelding: Mulder met een G-nummer achter een deel van de gebeden verwijst naar het overzicht van gebeden in: J. Deschamps (†) en H. Mulder, Inventaris van de Middelnederlandse handschriften van de Koninklijke Bibliotheek van België (voorlopige uitgave). Elfde Aflevering. Brussel 2009, 79-133: Gebeden (lijst)