BPH 151
Getijdenboek in het Nederlands
Geschreven en verlucht in Utrecht, ca. 1465-1470
Gehistorieerde initialen: Meester van Gijsbrecht van Brederode
Toegevoegd: tekstgedeelte en miniaturen van de Zwarte-Ogen-Meesters, Holland, ca. 1510
Een van de belangrijkste Utrechtse boekverluchters uit het derde kwart van de 15e eeuw is de Meester van Gijsbrecht van Brederode. Hij illustreerde vooral getijdenboeken, onder meer voor de proost van de Utrechtse Dom, Gijsbrecht van Brederode, aan welke opdrachtgever hij zijn naam ontleent. Hij schilderde realistische voorstellingen in heldere kleuren en zijn randversieringen vallen op door de weelderig krullende bladeren die door hun gouden ondergrond een rijke indruk maken. Voor dit getijdenboek vervaardigde hij een serie initialen met voorstellingen van de Passie van Christus, die hier niet zoals gebruikelijk in de Kruisgetijden maar in de Mariagetijden zijn opgenomen. Veertig jaar later heeft de toenmalige eigenaar nog een serie bladgrote miniaturen laten toevoegen bij de hoofdonderdelen van de tekst, evenals een nieuw gedeelte met gebeden, dat ook van miniaturen werd voorzien. Een gebed met aflaten van paus Julius II (1503-1515) geeft aan dat het nieuwe deel na 1503 en waarschijnlijk rond 1510 is uitgevoerd. Een dergelijke ‘modernisering’ van een ouder getijdenboek met eigentijdse miniaturen was in de tijd rond 1500 zeer gebruikelijk. De opdracht voor de verluchting werd verstrekt aan een van de Zwarte-Ogen-Meesters, een groep zeer succesvolle boekverluchters die aan het eind van de 15e en het begin van de 16e eeuw in Holland actief waren (zie nr. 19, BPH 2 en nr. 20, BPH 63). De schilder van BPH 151 behoort tot de ‘Zuidelijke groep’, waarvan de illustratiewijze beïnvloed werd door de in die tijd in Vlaanderen werkende boekverluchters.
Beschrijving:
Perkament, ii+166+i folia, 183x130 (90x60) mm, 17 regels en 16-17 regels in de toegevoegde delen, littera textualis, Nederlands
Katernopbouw: katernen merendeels van acht bladen, met miniaturen op toegevoegde losse bladen: i6 (f. 6; f. 1 onbeschreven schutblad), ii8+1 (f. 15; f. 15v miniatuur), iii-iv8 (f. 31), v8-1 (f. 38; mist laatste blad), vi-vii8 (f. 54), viii8+1 (f. 63; f. 60v miniatuur), ix8-1+1 (f. 71; f. 71 miniatuur; mist laatste blad), x-xii8 (f. 95), xiii8-1+2 (f. 104; ff. 96v en 104v miniaturen; mist laatste blad), xiv8-1 (f. 111; mist eerste blad), xv8 (f. 119), xvi8+1 (f. 128; f. 121v miniatuur), xvii6 (f. 134), xviii6+1 (f, 141; f. 141v miniatuur), xix8-1 (f. 148; mist laatste blad), xx-xxi8 (f. 164), xxii2 (f. 166)
Boekband: 16de-eeuws bruin leer over houten platten, blind gestempeld
Inhoud:
ff. 2r-13v |
Kalender voor het bisdom Utrecht (halfvol). |
ff. 16r-59v |
Mariagetijden: |
|
f. 16r Metten, f. 26r Lauden, f. 35v Priem (eind ontbreekt), f. 39r Terts (begin ontbreekt), f. 41v Sext, f. 45r Noon, f. 48r Vesper, f. 54v Completen |
ff. 61r-65r |
Korte Kruisgetijden: |
|
f. 61r Metten, f. 62r Priem, f. 62v Terts, f. 63r Sext, f. 63v Noon, f. 64r Vesper, f. 64v Completen |
ff. 65r- 70v |
Toegevoegde tekst: Gebeden: |
|
(a) ff. 65r-67v: Gebed, te lezen voor een crucifix. Inc. Ic bidde di alre beminste here ihesu criste om der over groter liefden wil daer ghi dat menschelike gheslachte mede bemint hebste, doen ghi hemelsche koninc hinct inden outaer des cruces. (Mulder G 64) |
|
(b) ff. 67v-68v Gebed tot de H. Aanschijn. Rubriek: Een schone gruetenisse tot dat gebenedide aensicht ons heren ihesu xristi. Inc. God gruete u mit weerdigher eren, o lieflic aenschijn cristi, daermen bi ghelijcken in siet dat licht der claerheit van hemelrike, dat ghi here ihesu criste dructe in enen witten doec |
|
(c) 68v-70v Gebed onder de mis. Inc. In die tegenwoordicheit dijns heiligen lichaems ende dijns heiligen dierbaren bloets genadich ende barmhertich god, bevele ic di huden ende altijt mijn ziel ende mijn lichaem. (Mulder G 63) |
ff. 72r-84v |
Korte Getijden van de H. Geest: |
|
f. 72r Metten, f. 76r Priem, f. 77v Terts (abusievelijk ‘sextetijd’ genoemd), f. 79r Sext, f. 80r Noon, f. 81r Vesper, f. 83r Completen |
ff. 85v-93v |
Gebeden en Suffragia: |
|
(a) f. 85r Gebed na de H. Communie. Inc. O almachtige god ende hemelsche vader ontferme di over mi arme sondare ende vergif mi huden al mijn misdaet ende gevet mi craft ende macht. (Mulder G 101) |
|
(b) f. 86r Communiegebed. Inc. Gebenedijt moetstu sijn xristus marien soen du die hier comes in den name des heren. (Mulder G 212) |
|
(c) f. 86r Gebed na de H. Communie. Inc. Nu vervroude di siel ende lijf wanttu heves ontfangen dinen god dinen heer. (Mulder G 175) |
|
(d) f. 86v Gebed tot Christus. Rubriek: Een scoen gebet tot onse heer ihesus. Inc. O almachtighe hemelsche vader ic arme sondighe mensche legge neder gevallen op minen knyen en voor die voeten dijnre hoechheit. (Vgl. Mulder G 91) |
|
(d) Suffragia tot: f. 89r Johannes de Doper, f. 89v Petrus, f. 90r Johannes de Evangelist, f. 90r Stephanus, f. 90v Laurentius, f. 91r Catherina, f. 91v, Barbara, f. 92r Agnes, f. 92v Appollonia |
ff. 93v-95v |
Toegevoegd op reeds aanwezige bladen: |
|
Suffragia tot: f. 93v Maria Magdalena, f. 94r Elisabeth |
|
ff. 94v-95v Pater noster van Paus Calixtus (derde gedeelte). Inc. O here ihesu criste levende gods soen ic bid u doer die liefte dier blijscap die u alre liefste moeder heeft gehadt, doen ghi haer openbaerde in die alre heilichste nacht van paesschen. (Mulder G 104) |
ff. 97r-103r |
Zeven Smarten van Maria. Inc. Dat eerste wee ende grote droevicheit die die lieve moeder gods maria had, dat was als si haer soete kyndeken ihesus behouder der werelt inden tempel dragende |
ff. 105r-120v |
Zeven Boetpsalmen (mist eerste blad) en (f. 114v:) Litanie |
ff. 122r-140v |
Toegevoegd gedeelte: Gebeden en suffragia: |
|
(a) ff. 122r-124v Verzen van Gregorius. Inc. O Here ihesu criste ic anbede di aen den cruce hangende. (Mulder G 4) |
|
(b) ff. 124v-125v Aflaatgebed tot Maria “in de zon”. Inc. Weest ghegruet alre heylichste ioncfrouwe maria. Een moeder ons heren ihesu cristi. Een koninginne des hemels. Een poorte des paradijs. (Mulder G 105) |
|
(c) ff. 125v-129r Gebed tot Maria. Inc. Ick biddi u heilige maria moeder gods, vol ende overvloedich van genaden. (Obsecro te in het Nederlands) (Mulder G 6) |
|
(d) ff. 129r-130v Pseudo-Bernardus, Gebed tot Maria. Inc. Weest ghegruet alre heilichste dienstmaecht des heiligher drievoudicheit maria. Weest ghegruet alre hoechste wt verkoren dochter gods des vaders maria. (Mulder G 5) |
|
(e) ff. 130v-133v Gebed tot Maria. Inc. O onbevlekte (O Intemerata in het Nederlands). (Mulder G 7) |
|
(f) ff. 133v-140r Suffragia tot: f. 133v Anna (2x), f. 135r de bewaarengel, f. 136v Sebastiaan, f. 137r Erasmus, f. 138r Antonius Abt, f. 138v Margareta, f. 139v Dorothea |
|
(g) f. 140r-v Passiegebed. Inc. O naecte menscheit, o wrede martelie, o diepe wonden, o cracht des bloets. (Mulder G 116) |
ff. 142r-165v |
Dodenvigilie (Korte versie met drie lessen) |
Verluchting:
- bij de hoofdteksten bij het begin van de tekst 10 gehistorieerde initialen (2 ontbreken) van 8-10 regels hoog, met randversiering aan vier zijden;
- bij de gebedsuren geschilderde initialen met randversiering in blokjes in boven- en ondermarge in twee stijlen (ff. 2r, 16v, 18r, 19r, 20v, etc. en een andere stijl f. 122r)
Alle gehistorieerde initialen en randversiering geschilderd door een van de Meesters van Gijsbrecht van Brederode
- bij de kleine tekstonderdelen gouden initialen op blauw/roze velden van 2 regels hoog;
- in de tekst initialen in rood en blauw van 1 regel hoog
Toegevoegd:
- 7 bladgrote miniaturen (110/115x65/70 mm) ingevoegd op losse bladen bij de hoofdteksten, met randversiering aan vier zijden;
- 17 miniaturen (40/70x30/50 mm) in het toegevoegde gedeelte, met randversiering aan een of twee zijden;
- bij de kleinere tekstonderdelen gouden initialen op bruin-rood veld
Alle toegevoegde miniaturen geschilderd door een van de Zwarte-Ogen Meesters (Meester van BPH 63)
Voorstellingen:
Toegevoegde miniaturen van de Zwarte-ogen Meester aangeduid met *
* |
f. 15v |
Annunciatie |
miniatuur, bladgroot |
Mariagetijden, Metten |
|
f. 16r |
Maria met kind tronend |
initiaal H |
Mariagetijden, Metten |
|
f. 26r |
Gevangenname |
initiaal G |
Mariagetijden, Lauden |
|
f. 35v |
Christus voor Pilatus |
initiaal G |
Mariagetijden, Priem |
|
vóór f. 39 |
ontbreekt |
gehist. initiaal |
Mariagetijden, Terts |
|
f. 41v |
Kruisdraging |
initiaal G |
Mariagetijden, Sext |
|
f. 45r |
Kruisiging |
initiaal G |
Mariagetijden, Noon |
|
f. 48r |
Kruisafname |
initiaal G |
Mariagetijden, Vesper |
|
f. 54v |
Graflegging |
initiaal B |
Mariagetijden, Completen |
* |
f. 60v |
Gevangenname |
miniatuur, bladgroot |
K. Kruisgetijden, Metten |
|
f. 61r |
Kruisiging |
initiaal H |
K. Kruisgetijden, Metten |
* |
f. 65v |
Kruisiging |
miniatuur |
Gebed |
* |
f. 68r |
Veronica met de zweetdoek |
miniatuur |
Gebed |
* |
f. 68v |
Monstrans op altaar |
miniatuur |
Gebed |
* |
f. 71v |
Kroning van Maria |
miniatuur, volblad |
H. Geestgetijden, Metten |
|
f. 72r |
Pinksteren |
initiaal H |
H. Geestgetijden, Metten |
* |
f. 93v |
Maria Magdalena |
miniatuur |
Suffragium |
* |
f. 94r |
Elisabeth |
miniatuur |
Suffragium |
* |
f. 95r |
Christus neemt afscheid van zijn moeder |
miniatuur |
Suffragium |
* |
f. 96v |
Zeven Smarten van Maria. In het midden: Bewening, Maria met doorboord hart omgeven door cirkels met daarin de Smarten: |
miniatuur, bladgroot |
De Zeven Smarten van Maria |
|
|
Kruisiging |
marge, boven |
Smarten van Maria |
|
|
Kruisdraging |
marge, linksboven |
Smarten van Maria |
|
|
De 12-jarige Christus in de tempel |
marge, linksonder |
Smarten van Maria |
|
|
Graflegging |
marge, rechtsboven |
Smarten van Maria |
|
|
Presentatie in de tempel |
marge, rechtsonder |
Smarten van Maria |
|
|
Vlucht naar Egypte |
marge, beneden |
Smarten van Maria |
* |
f. 104v |
Laatste Oordeel |
miniatuur, bladgroot |
Boetpsalmen |
|
vóór f. 105 |
ontbreekt |
gehist. initiaal |
Boetpsalmen |
* |
f. 121v |
Gregoriusmis |
miniatuur, bladgroot |
Verzen van Gregorius |
* |
f. 125r |
Maansikkelmadonna |
miniatuur |
Gebed tot Maria |
* |
f. 125v |
Maria met kind |
miniatuur |
Gebed tot Maria |
* |
f. 129r |
Lactatie van Bernardus |
miniatuur |
Gebed tot Maria |
* |
f. 130v |
Maria en Johannes de Evangelist |
miniatuur |
Mariagebed: O Intemerata |
* |
f. 134r |
Anna-te-Drieën, met op de achtergrond: sancta anna ora pro nobis. |
miniatuur |
Suffragium |
* |
f. 135r |
Bewaarengel |
miniatuur |
Suffragium |
* |
f. 136v |
Sebastiaan |
miniatuur |
Suffragium |
* |
f. 137r |
Erasmus |
miniatuur |
Suffragium |
* |
f. 138r |
Anthonius Abt |
miniatuur |
Suffragium |
* |
f. 138v |
Margaretha |
miniatuur |
Suffragium |
* |
f. 138v |
Dorothea |
miniatuur |
Suffragium |
* |
f. 141v |
Opwekking van Lazarus |
miniatuur, bladgroot |
Dodenvigilie |
|
f. 142r |
Begrafenisdienst |
initiaal M |
Dodenvigilie |
Herkomst:
In 1887 aangeboden door antiquariaat Joseph Baer & Co. te Frankfurt a.M. (cat. 200, nr. 4). In 1991 aangekocht op een veiling bij Sotheby's te Londen (18 juni 1991, lot 135)
Literatuur:
• Catalogus Sotheby’s, Londen, 18 juni 1991, nr. 135
• K.H. Broekhuijsen, ‘”Ende ziet alomme int paradijs”: Seth’s vision of Paradise as part of an unusual decoration program in a fifteenth-century Book of Hours from Utrecht’, in: J.F. Hamburger en A.S. Korteweg (red), Tributes in honor of James H. Marrow. Studies in painting and manuscript illumination of the late middle ages and northern renaissance. Turnhout 2006, 103-116, spec. 103 n. 2
• Website: Medieval Manuscripts in Dutch Collections (MMDC) 2007, 1 afb.
• K.H. Broekhuijsen, The Masters of the Dark Eyes. Late medieval manuscript painting in Holland. Turnhout 2009, catalogusnr. 64, passim (zie register), afb. 48. (Ars Nova. Studies in late medieval and renaissance northern painting and illumination)
• W.C.W. Wüstefeld en A.S. Korteweg, Sleutel tot licht. Getijdenboeken in de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Tentoonstellingscatalogus Amsterdam, Bibliotheca Philosophica Hermetica (Ritman Library), 2009. Amsterdam 2009, nr. 2
De vermelding: Mulder met een G-nummer achter een deel van de gebeden verwijst naar het overzicht van gebeden in: J. Deschamps (†) en H. Mulder, Inventaris van de Middelnederlandse handschriften van de Koninklijke Bibliotheek van België (voorlopige uitgave). Elfde Aflevering. Brussel 2009, 79-133: Gebeden (lijst)
Last modified: Dec. 4, 2009
Home
Library Research Institute Publishing House Online Exhibitions
Copyright © 2009 Bibliotheca Philosophica Hermetica
All rights reserved
Comments or suggestions to the site editor: bph@ritmanlibrary.nl
Home URL: http://www.ritmanlibrary.nl