BPH 152

Getijdenboek in het Nederlands

Geschreven en verlucht in Haarlem, ca. 1410

In Haarlem moeten al in het laatste kwart van de 14e eeuw fraaie boeken voor de verkoop zijn vervaardigd. Dit blijkt uit de rekenboeken van het Hollands-Beierse Hof in Den Haag, die voor 1388 een betaling vermelden voor twee boeken, die ‘door een wijfkijn van Haerlem’ waren gebracht, en die ‘seer costelic ende wel vergult waren’. Van dergelijke pronkhandschriften is echter niets bewaard gebleven. De oudst bekende handschriften uit Haarlem zijn enkele eenvoudige devotie-boeken, waarvan de gedateerde exemplaren uit 1408 tot 1410 stammen. Verschillende ervan waren in bezit van bewoonsters van het Groot Begijnhof te Haarlem, maar het is niet zeker of ze daar ook zijn vervaardigd. Hun sobere versiering met alleen penwerk past echter uitstekend bij een bestemming voor semi-religieuzen. De penwerkversiering is tamelijk eenvormig en heeft als belangrijkste kenmerk de bundel horizontale lijnen in de ondermarge, waarvan de buitenste lijnen enkele bolle uitstulpingen tonen. Ook in de daarop volgende decennia werden in Noord-Holland uitsluitend handschriften met penwerkversiering gemaakt, waarbij men zich voor miniaturen soms tot boekverluchters in Utrecht wendde (zie nr. 1, BPH 164). Pas rond het midden van de eeuw verschijnen er ook in Haarlem plaatselijk gevestigde boekschilders (zie nr. 4, BPH 134 en nr. 5, BPH 139).

Beschrijving:

Perkament, iii+202+ii folia, 132x95 (75x47)mm, 18 regels, littera textualis, Nederlands

Katernopbouw: katernen merendeels van acht bladen: i6 (niet genummerde schutbladen, het eerste op het voorplat geplakt), ii8 (f. 8), iii6-1 (f. 13; mist laatste blad), iv-xi8 (f. 77) // xii-xix8 (f. 141), xx 8-1 (f. 148; mist 5de blad, geen tekstverlies?), xxi-xxiii8 (f. 172), xxiv 8-1 (f. 179; mist 6de blad), xxv-xxvi8 (f. 195), xxvii6 (f. 201), xxviii4 (niet genummerd, het laatste blad op achterplat geplakt). Tusssen katern xi en xii 2 katernen verloren (overeenkomend met de ontbrekende katernsignaturen j en k).

Boekband: eigentijds bruin leer over houten platen, blindgestempeld met paneelstempel met twee grote cirkels met daarin een stijgerende leeuw en een pelikaan en twee kleine cirkels met Lam Gods en vaandel en een twee-koppige adelaar. Met inscriptie in gothische letters: ‘ihesus:maria: / respice:fidem’. Verder nog kleine stempeltjes van bloempjes, sterretjes, halve cirkeltjes en beukennootjes. Onderkant rug gerestaureerd

Inhoud:

Verluchting:

- bij het begin van de hoofdteksten grote duplex-initialen van 9-10 regels hoog met penwerkversiering in paars en rood in vroege Haarlemse stijl (ff. 14r, 60r, 98r, 128r, 157); in de marge van f. 14r een blauwe baguette met kruisvormige versiering aan boven- en onderzijde;

- bij de gebedsuren blauwe en rode initialen van 3-4 regels hoog;

- op het laagste niveau in de tekst rode en blauwe initialen van 1-2 regels hoog

Herkomst:

Collectie Jan Six van Hillegom (gest. 1926), geveild in 1928 bij Frederik Muller te Amsterdam (28 oktober 1928, lot 212), alwaar gekocht door een lid van de familie Six (mogelijk E.J. Six). In 1991 aangekocht op de veiling van E.J. Six bij Sotheby’s te Londen (18 juni 1991, lot 136)

Literatuur:

• Catalogus Sotheby’s, Londen, 18 juni 1991, nr. 136

• A.S. Korteweg (red.), Kriezels, aubergines en takkenbossen. Randversiering in Noordnederlandse handschriften uit de vijftiende eeuw. Tentoonstellingcatalogus Den Haag, Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum / Museum van het Boek, 1992–1993. Zutphen 1992, 86

• Website: Medieval Manuscripts in Dutch Collections (MMDC) 2007, 1 afb.

• W.C.W. Wüstefeld en A.S. Korteweg, Sleutel tot licht. Getijdenboeken in de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Tentoonstellingscatalogus Amsterdam, Bibliotheca Philosophica Hermetica (Ritman Library), 2009. Amsterdam 2009, nr. 3

• H.M. Hülsmann, Tronies, baardmannen en hondenkoppen. Noord-Hollandse boekdecoratie uit derde-orde-conventen aangesloten bij het Kapittel van Utrecht (ca. 1430-1480). Proefschrift VU Amsterdam, 2009, passim (in druk)

Voor de groep verwante handschriten zie: B. Vaske, ‘De handschriften van het Haarlemse begijnhof’, in: Ons geestelijk erf 62 (1988), 311-348

De vermelding: Mulder met een G-nummer achter een deel van de gebeden verwijst naar het overzicht van gebeden in: J. Deschamps (†) en H. Mulder, Inventaris van de Middelnederlandse handschriften van de Koninklijke Bibliotheek van België (voorlopige uitgave). Elfde Aflevering. Brussel 2009, 79-133: Gebeden (lijst)