Getijdenboek in het Nederlands

Geschreven en verlucht in de IJsselstreek, ca. 1465-1485

Miniaturen: Meesters van de Zwolse Bijbel

Tussen 1465 en 1485 zijn in de IJsselstreek, waarschijnlijk in Zwolle, een groot aantal getijdenboeken geproduceerd door handwerkslieden, die nauw met elkaar moeten hebben samengewerkt. De basisteksten in de handschriften gaan vrijwel alle terug op hetzelfde model en tonen een aantal gemeenschappelijke kleine afwijkingen, waaronder de verschrijving van Sarijs voor Marijs in de kalender de opvallendste is. Ook de verschillende verluchters die de boeken vervolgens illustreerden, maakten merendeels gebruik van een vast repertoire aan voorstellingen. Dit getijdenboek van de ‘Sarijs’-groep is daarom des te opmerkelijker omdat er een aantal weinig voorkomende thema’s in zijn opgenomen. Zo beginnen de Kruisgetijden niet met een miniatuur van de Gevangenname, maar van het Gebed van Christus te Gethsemane, en werd in de Getijden van de Eeuwige Wijsheid de Christus als Salvator Mundi vervangen door de Twaalfjarige Christus tussen de schriftgeleerden in de tempel. Even opmerkelijk is de berouwvol biddende David in plaats van het Laatste Oordeel bij de Boetpsalmen en de Zielen in Abrahams schoot, die bij de Dodenvigilie de Christus in het Voorgeborchte verving. Tot slot zijn de Zielen in het Vagevuur, die gewoonlijk in de initiaal bij het begin van de Vigilietekst zijn opgenomen, hier weergegeven in een opengesperde hellemuil. Achterin het boek heeft Alijt van Hengelen – dat wil zeggen Hengelo in Twente – in een fraaie 15e-eeuws schrift haar naam als eigenaresse in het boek gezet. Mogelijk was zij de bestelster, die ten aanzien van de illustratie haar bijzondere wensen kenbaar heeft gemaakt.

Beschrijving:

Perkament, i+171+ii folia, 146x109 (87 x 62) mm, 19 regels, littera textualis, Nederlands

Katernopbouw: katernen merendeels van acht bladen, met miniaturen op ingevoegde losse bladen: i6-1 (f. 5; eerste blad ontbreekt, wsch. blanco schutblad), ii8 (f. 13); iii8-1+1 (f. 21; mist eerste blad; f. 14v miniatuur), iv-vi8 (f. 45), vii4 (f. 49); viii8+1 (f. 58; f. 50v miniatuur), ix8 (f. 66), x6+1 (f. 73); ix8+1 (f. 82; f. 74 miniatuur), xii8 (f. 90), xiii8+1 (f. 99; f. 91v miniatuur), xiv8 (f. 107), xv6-2 (f. 111; mist eerste en zesde blad, zesde wsch. onbeschreven); xvi8+1 (f. 120; f. 112v miniatuur), xvii8 (f. 128), xviii2 (f. 130); xix8+1 (f. 139; f. 131v miniatuur), xx-xxiii8 (f. 171).

Boekband: 18de-eeuws zwart leer, goud gestempeld, over originele(?) houten platten

Inhoud: 

Verluchting:

- bij de hoofdteksten: 6 bladgrote miniaturen (95x60 mm), met randversiering aan 3/4 zijden; - tegenover de miniaturen aan het begin van de tekst: 5 gehistorieerde initialen (1 ontbreekt) van 10 regels hoog met randversiering aan 3 zijden; 2 voorstellingen in de marge;

- bij de gebedsuren gouden initialen op blauw/roze velden van 4 regels hoog met randversiering langs een en een kwart zijde;

- bij de kleinere tekstonderdelen onderdelen gouden initialen op blauw/roze velden van 2 regels hoog;

Alle randversiering in de stijl van de IJsselstreek stijl (‘Sarijs’)

- in de tekst gouden en blauwe initialen van 1 regel hoog.

Voorstellingen:

Herkomst:

Alijt van Hengelen (15de eeuw; inscriptie op f. 171v). In 1987 geveild bij Sotheby’s te Londen (23 juni, lot 122). In 1988 aangekocht van Antiquariaat Nico Israel te Amsterdam

Literatuur:

• Catalogus Sotheby’s, Londen, 23 juni 1987, nr. 122

• L.S. Wierda, De Sarijs-handschriften. Studie naar een groep laat-middeleeuwse handschriften uit de IJsselstreek (voorheen toegeschreven aan de Agnietenberg bij Zwolle). Proefschrift Universiteit van Groningen. Zwolle 1995, passim (zie register), kleurenpl. 8, afb. 36, 58; beschrijving op floppy-disc, p. 3-6

• Website: Medieval Manuscripts in Dutch Collections (MMDC) 2007, 1 afb.

• W.C.W. Wüstefeld en A.S. Korteweg, Sleutel tot licht. Getijdenboeken in de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Tentoonstellingscatalogus Amsterdam, Bibliotheca Philosophica Hermetica (Ritman Library), 2009. Amsterdam 2009, nr. 16

De vermelding: Mulder met een G-nummer achter een deel van de gebeden verwijst naar het overzicht van gebeden in: J. Deschamps (†) en H. Mulder, Inventaris van de Middelnederlandse handschriften van de Koninklijke Bibliotheek van België (voorlopige uitgave). Elfde Aflevering. Brussel 2009, 79-133: Gebeden (lijst)