Getijdenboek in het Nederlands

Geschreven en verlucht in Delft, ca. 1470-1480

Miniaturen: late Delftse Meester

In het vierde kwart van de 15e eeuw beleeft de Delftse boekverluchting nog een laatste bloei. Terwijl in het belangrijkste centrum van de Noordelijke Nederlanden, Utrecht, de productie van verluchte handschriften vrijwel tot stilstand is gekomen, en in Haarlem hoofdzakelijk gedecoreerde boeken gemaakt worden (zie nr. 6, BPH 12), zijn er in Delft nog talrijke belangrijke illuminatoren werkzaam. De schilder van dit getijdenboek hoort tot een groep verluchters die sterk onder invloed staan van de Zuid-Nederlandse paneelschilderkunst, en sommigen van hen waren misschien wel in het Zuiden getraind. Dat deze meesters wel in Delft werkzaam waren, blijkt echter onweerlegbaar uit hun gebruik van typische Delftse decoratie, die ook in talloze andere handschriften uit die stad te vinden is. De randen rond de miniaturen zijn gevuld met zogenaamde ‘kriezel’-randen, – een samentrekking van ‘kriebelig’ en ‘griezel(ig)’ waarmee het fijne netwerk van dunne kronkelige lijntjes wordt aangeduid, dat tussen de acanthusbladeren en bloemen met lange stelen is aangebracht. Ook de penwerkversiering die bij de kleinere onderdelen van de tekst voorkomt, is kenmerkend voor Delft. Gezien de nadruk die in de litanie gelegd wordt op de heiligen Franciscus en Margaretha was het handschrift mogelijk bestemd voor een bestelster met de naam Margaretha, die gewend was bij de Franciscanen te kerken. Dat zij een Tertiaris was van de Derde Orde van Franciscus, lijkt weinig te passen bij de rijke verluchting van het boek. Of zij in Delft woonde, is niet zeker, aanzien de beide patroonheiligen van de belangrijkste Delftse kerken, Ursula en Hippolytus, niet bijzonder zijn benadrukt in de kalender.

Beschrijving:

Perkament, iii+194 folia, 155x110 (95x60) mm, 20 regels, littera textualis, Nederlands

Katernopbouw: katernen merendeels van acht bladen, met miniaturen op ingevoegde losse bladen: i6 (f. 6); ii6 (f. 12), iii8+1 (f. 21; f. 13v miniatuur), iv-vi8 (f. 45), vii8+1 (f. 54; f. 51v miniatuur), viii-ix8 (f. 70), x8+1 (f. 79; f. 74v miniatuur), xi-xii8 (f. 95), xiii8+1 (f. 104; f. 102v miniatuur), xiv8 (f. 112), xv8+1 (f. 121; f. 120v miniatuur), xvi-xix8 (f. 153), xx4 (f. 157), xxi8+1 (f. 166; f. 158v miniatuur), xxii-xxiv8 (f. 190), xxv4 (f. 194)

Boekband: 19de-/20ste-eeuws bruin leer over kartonnen platten, blind gestempeld; verguld op snee; met voor en achter een perkamenten schutblad

Inhoud:

Verluchting:

- bij de hoofdteksten: 6 bladgrote miniaturen (100x55 mm) met randversiering aan vier zijden; 3 illustraties in de marges;

- tegenover de miniaturen aan het begin van de tekst: 6 blauwe en roze initialen op gouden veld van 8-9 regels hoog met randversiering aan drie/vier zijden (ff. 14r, 52r, 75r, 103r, 121r, 159r);

- bij 1 gebed: 1 gehistorieerde initiaal van 5 regels hoog met randversiering in blokjes onder en boven de tekst (f. 138r);

- bij de gebedsuren: blauwe en roze initialen op gouden veld van 4 regels hoog  (soms 3: 129v) met een staaf aan de linkerzijde en randversiering in blokjes onder en boven de tekst.

Alle geschilderde randversiering in Delftse ‘kriezel’-stijl

- bij kleinere onderdelen initialen in rood en blauw van 2 regels hoog met penwerkversiering in Delftse ‘blok’stijl;

- in de tekst initialen in rood en blauw van 1 regel hoog

Het gezicht van Maria op fol. 13v en 102v overgeschilderd

Voorstellingen:

Herkomst:

Uitgekrabde eigendomsinscriptie (1672); D. Peeters (1708; inscriptie). Alfred Chester Beatty, Ms. 117; geveild in 1932 bij Sotheby’s te Londen (7 juni 1932, lot 30). In 1984 aangekocht van Antiquariaat Nico Israel te Amsterdam

Literatuur:

• Catalogus Sotheby’s, Londen, 7 juni 1932, nr. 30, pl. 40

• J.P. Gumbert, Illustrated Inventory of Medieval Manuscripts in the Netherlands, Experimental precursor, 3, Leiden 1987, nr. 108, fig.8

• J.H. Marrow, inleiding; H.L.M. Defoer, A.S. Korteweg en W.C.M. Wüstefeld, The Golden Age of Dutch manuscript painting. Tentoonstellingscatalogus Utrecht, Museum Het Catharijneconvent en New York, The Pierpont Morgan Library, 1989-1990. Stuttgart 1989 |     New York 1990, nr. 91 (as “Ms. A”), kleurenpl. 91, afb. 144

• A.S. Korteweg (red.), Kriezels, aubergines en takkenbossen. Randversiering in Noordnederlandse handschriften uit de vijftiende eeuw. Tentoonstellingcatalogus Den Haag, Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum | Museum van het Boek, 1992–1993. Zutphen 1992, nr. 35, afb. 35

• Website: Medieval Manuscripts in Dutch Collections (MMDC) 2007, 1 afb.

• W.C.W. Wüstefeld en A.S. Korteweg, Sleutel tot licht. Getijdenboeken in de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Tentoonstellingscatalogus Amsterdam, Bibliotheca Philosophica Hermetica (Ritman Library), 2009. Amsterdam 2009, nr. 9

De vermelding: Mulder met een G-nummer achter een deel van de gebeden verwijst naar het overzicht van gebeden in: J. Deschamps (†) en H. Mulder, Inventaris van de Middelnederlandse handschriften van de Koninklijke Bibliotheek van België (voorlopige uitgave). Elfde Aflevering. Brussel 2009, 79-133: Gebeden (lijst)