Nederlandse drukken uit de Bibliotheca Philosophica Hermetica beschreven voor het nationale catalogiseerproject STCN

In 2009 is het landelijke project afgesloten om te komen tot een inventarisatie van alle in Nederland (of in de Nederlandse taal) gedrukte boeken uit de jaren 1540-1800. Om een idee te geven van de omvang van dit gigantische project, uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van de Koninklijke Bibliotheek, enkele cijfers: in de afgelopen twintig jaar zijn ruim een half miljoen boeken van de planken gehaald in meer dan twintig grote en kleinere bibliotheken. Dit heeft geresulteerd 200.000 beschrijvingen, gemaakt volgens de laatste wetenschappelijke inzichten. Deze zijn voor iedereen gratis online raadpleegbaar die de Short-Title Catalogue Netherlands aanklikt. (www.stcn.nl)

Alles bijelkaar geven deze 200.000 verschillende drukken een heel mooi overzicht van de boekproductie in Nederland tussen 1540 en 1800, hoewel we er zeker rekening mee moeten houden dat van een (groot?) deel van alle ooit uitgegeven werken geen enkel exemplaar meer bewaard is, en dus ook niet voorkomt in de STCN, want deze baseert zich zoals gezegd op de aangetroffen exemplaren uit die bibliotheken die meegewerkt hebben.

De collectie van de Bibliotheca Philosophica Hermetica (BPH) is een van de laatst beschreven bibliotheken in het project. Het STCN-team heeft gewerkt vanuit de gedachte dat door te beginnen bij de grootste collecties in Nederland, die van de KB en de universiteitsbibliotheken, al een heel groot deel van de ooit in Nederland verschenen titels opgespoord zou kunnen worden, en dat in kleinere collecties hoofdzakelijk exemplaren van een reeds beschreven druk zouden worden aangetroffen. Dat geldt uiteraard in veel mindere mate voor kleine specialistische bibliotheken, zoals de BPH. Het vermoeden was dat er uit deze, vooral op het ‘tegendraadse’ denken geconcentreerde collectie nog nieuwe, bij de STCN onbekende boeken zouden opduiken. Dat was inderdaad het geval: van de ruim 825 geïnventariseerde Nederlandse drukken bleken er meer dan 100 uniek, wat neerkomt op 12,5%, een relatief groot deel. Rond die unieke exemplaren heeft de BPH een tentoonstelling samengesteld onder de titel ‘Goddelijke Stoffe’ (15 juni-6 november 2009). De BPH is dus ondanks haar veel bredere Europese aandachtsgebied, ook een bron voor Nederlands erfgoed dat nergens anders in Nederland vertegenwoordigd is.

Goddelijke stoffe

De boekproductie in de 17e en 18e eeuw was enorm,  zoal ook blijkt uit de verslagen van buitenlandse bezoekers die de Republiek bezochten. Hierin spraken ze hun verbazing uit over het grote aantal boekhandels in de Nederlandse steden en over het gevarieerde aanbod dat daar te koop was. Gemeten naar het aantal inwoners was er geen land ter wereld waar meer boeken gemaakt werden dan hier: Nederland was ‘the bookshop of the world’. Dat kwam enerzijds door de goede afzetmogelijkheden op de lokale markt: Nederland kende toen al een tamelijk verstedelijkte samenleving met een hoge graad van geletterdheid. Dat de mensen veel lazen, en wat voor soort boeken zoal, blijkt onder andere uit de vele boedelbeschrijvingen waarin boeken aangetroffen worden. Ook het vervoer van goederen –en dus ook van boeken-  was goed geregeld, wat van belang was voor een efficiënte distributie. Niet vergeten moet worden dat een deel van de boekproductie voor de internationale markt bestemd was: de kwaliteit van met name de wetenschappelijke uitgaven werd zeer hooggeschat, zowel qua betrouwbaarheid van de tekst als qua uitvoering (goed papier, fraaie illustraties, heldere typografie).

Daarnaast speelde zeker nog een andere factor een rol: de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van drukpers die hier heerste. Overigens moet daar de kanttekening bij geplaatst worden dat die vrijheid ook zijn beperkingen kende: er werden hier wel degelijk boeken verboden en auteurs en drukkers vervolgd. Een bekend voorbeeld hiervan is Spinoza, wiens hoofdwerk, de Tractatus theologico-politicus, vier jaar na verschijning op sterk aandringen van de theologen alsnog verboden werd door de Staten van Holland (1674). De auteur en de drukker hadden zich van meet af aan gerealiseerd dat zij problemen met de autoriteiten konden krijgen en hadden geprobeerd ‘onzichtbaar’ te blijven door geen auteursnaam te vermelden en een fictief drukkersadres op te geven, een gewoonte die vaak werd toegepast bij boeken met een controversiële inhoud (zo ook bijvoorbeeld bij de werken van de 16e-eeuwse spiritualist David Joris). Een voorbeeld van een fatale afloop betreft Spinoza’s vriend en vrijdenker Adriaen Koerbagh: hij werd zo zwaar gestraft voor zijn ideeën, verwoord in Een ligt schijnende in duystere plaatsen (1668), dat hij in de gevangenis bezweek (Meer over Koerbagh: in Libertas philosophandi. Spinoza als gids voor een vrije wereld, or in the English language exhibition guide). Verbodsplakkaten, censuur, boetes en inbeslagname van boeken, huiszoekingen, gevangenisstraffen, lijfstraffen en verbanning van drukkers, boekverkopers en schrijvers: het gebeurde allemaal óók in de als tolerant bekend staande Republiek. Misschien moeten we, gezien de stroom ‘verboden boeken’ die desondanks tot ons is gekomen, wel concluderen dat velen gewoon erg handig de regels en verboden wisten te omzeilen, en dat sommige magistraten bereid waren nu en dan de andere kant op te kijken, in plaats van dat we te zeer de toenmalige  tolerante Overheid roemen…

Aan de afsluiting van het STCN-project wordt (en is reeds) in meerdere vormen luister bijgezet: het officiële einde is op 25 juni 2009 gemarkeerd met een congres in de KB Den Haag, waarop een bundel opstellen is gepresenteerd: Boekenwijsheid. Drie eeuwen kennis en cultuur in 30 bijzondere boeken. Er was een tentoonstelling in de UB Leiden (5 juni-27 juli) onder de titel Vreemdigheden en rariteyten, met unieke door de STCN opgespoorde exemplaren, net als in de BPH, en er komt een groot opgezette tentoonstelling in Museum Meermanno in Den Haag onder de titel Boekenwijsheid. Drie eeuwen Nederlandse boekdrukkunst 1540-1800 (3 oktober 2009-10 januari 2010). Op de website van de STCN zullen tegelijkertijd mini-tententoonstellingen te zien zijn van de deelnemende bibliotheken, waaronder ook een bijdrage van de BPH.

Opname van de BPH in dit landelijke project is opnieuw een stap op weg naar een betere bekendheid en grotere digitale toegankelijkheid van de collectie. Hier aan vooraf gaand zijn reeds de 80 middeleeuwse handschriften in een overkoepelend systeem opgenomen (MMDC: Medieval Manuscripts in Dutch Collections; www.mmdc.nl). De 300 incunabelen (boeken gedrukt vóór 1500) van de BPH zijn opgenomen in de ISTC (Incunable Short Title Catalogue), een project dat door de British Library in Londen geleid wordt (www.bl.uk/catalogues/istc). Sinds kort zijn dan ook de ca. 825 Nederlandse drukken via een landelijk systeem toegankelijk. De complete catalogus van de BPH is tot dusverre alleen digitaal toegankelijk via haar eigen website.