Gnosis in de Oudheid
Het beeld van de gnostici door de eeuwen heen
17 mei - 6 november

Ter gelegenheid van de nieuwe publicatie Gnosis in de Oudheid. Nag Hammadi in context van Roelof van den Broek opent op 17 mei een begeleidende tentoonstelling die zich richt op het beeld dat tot de vondst bij Nag Hammadi van de gnostici bestond.

De gnostische beweging (afgeleid van het Griekse woord gnosis: kennis) in de eerste eeuwen van onze jaartelling zette al meteen de pennen in beweging: kerkvaders en filosofen reageerden sterk op deze brede onderstroom in de westerse cultuur, die vanaf de Oudheid tot in onze tijd grote invloed heeft uitgeoefend. Ironisch genoeg bleven de opvattingen van de gnostici voornamelijk bewaard dankzij het voortbestaan van deze – vijandige – christelijke en, in mindere mate, filosofische literatuur: de authentieke teksten waren veelal verloren gegaan (lees: vernietigd). Er waren in de achttiende en negentiende eeuw weliswaar enkele codices met gnostische werken gevonden, maar tot aan de tweede helft van de twintigste eeuw, toen de bibliotheek bij Nag Hammadi werd ontdekt, moest de lezer die nieuwsgierig was naar de gnostici vooral te rade gaan bij hun vijanden.

Vanwege de beschikbare bronnen was de opinie over de gnostici door de eeuwen heen negatief tot zeer afwijzend. Toch was er in ieder geval één tegenstem temidden van al deze ontstemming: de lutheraanse theoloog Gottfried Arnold (1666-1714), wiens Unparteyische Kirchen- und Ketzer-Historie eind 17e eeuw in druk verscheen. Gnostici waren ‘wahre Christen’, meende hij, een stelling die hem niet in dank werd afgenomen.

Maar Arnold bleef eeuwenlang een roepende in de woestijn. Nog in het midden van de negentiende eeuw, toen de wetenschappelijke belangstelling voor de gnostici al op gang was gekomen en de berichtgeving neutraler van toon was, beklaagde de Engelse Charles William King zich over de aanvallen van de kant van de geestelijkheid.

De tentoonstelling toont meer dan 50 drukken en handschriften en enkele gravures uit de collectie van de BPH; de oudste druk stamt uit ca. 1499; de jongste uit 1911. De tentoongestelde boeken zijn gegroepeerd rond de thema’s:

I Bijbel en filosofie als referentiekaders; parallellen met contemporaine bronnen
II Tegenstanders: kerkvaders en filosofen
III Receptie: zestiende tot achttiende eeuw
IV Eerste ontdekkingen uit het Egyptische woestijnzand (negentiende eeuw)

Afbeelding: Verbeelding van het valentiniaans Pleroma, in Irenaeus, Contra haereses libri quinque. Parijs 1710.

Gnosis in Antiquity
How gnostics were perceived throughout the centuries 
17 May - 6 November

A new exhibition will open on 17 May to accompany the publication of Gnosis in de Oudheid. Nag Hammadi in context. The exhibition focuses on the – largely negative – image of the gnostics until the discovery of the Nag Hammadi codices in 1945.

The gnostic movement in the first centuries CE did not pass unnoticed: both early Christian authors and Greek platonic philosophers were outspoken in their condemnation of this intriguing undercurrent of religious experience in Western culture, which continues to appeal to many. It is an ironic fact of history that the ideas of the gnostics have survived mainly in the – hostile – Christian and philosophical literature. The authentic texts had been destroyed, or so it was believed. Although a few gnostic codices had been recovered in the eighteenth and nineteenth centuries, anyone interested in the beliefs of the gnostics had to turn to their enemies for enlightenment.

But there was one rather lonely voice of dissent: the lutheran theologian Gottfried Arnold (1666-1714), whose Unparteyische Kirchen- und Ketzer-Historie was published at the end of the 17th century. Gnostics were true Christians, he claimed, which raised a storm of protest in theological circles.

Yet such dissenting opinions were rare. Even in the nineteenth century, with scholarly interest in the gnostic movements fast growing, the English scholar and divine Charles William King complained bitterly about clerical bias against his fair appraisal of the Gnostic movement.

The exhibition shows more than 50 printed works and manuscripts from the collection of the BPH; the oldest printed work dates from around 1499; the youngest from 1911. They are grouped around the following themes:

I Context: Hebrew Bible and Greek philosophy
II Opponents: Church Fathers and philosophers
III Reception: 16th-18th centuries
IV First discoveries from the Egyptian desert (19th century)

With accompanying English-language guide. .